{"id":1003,"date":"2024-01-15T10:22:48","date_gmt":"2024-01-15T09:22:48","guid":{"rendered":"https:\/\/e-know.uj.edu.pl\/?p=1003"},"modified":"2024-01-15T10:23:31","modified_gmt":"2024-01-15T09:23:31","slug":"co-nam-niedalo-prostowanie-rzek","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/e-know.uj.edu.pl\/?p=1003","title":{"rendered":"Co nam (nie)da\u0142o prostowanie rzek?"},"content":{"rendered":"\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Rzeka jako linia prosta to struktura krajobrazowa, kt\u00f3ra kiedy\u015b przyrodzie by\u0142a nieznana. Dawne rzeki naturalne to twory kr\u0119te i meandruj\u0105ce, to ca\u0142e ekosystemy wraz z obfituj\u0105c\u0105 w bior\u00f3\u017cnorodno\u015b\u0107 dolin\u0105 i mokrad\u0142ami.&nbsp;<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Za prostowanie rzek wzi\u0119to si\u0119 na powa\u017cnie w XIX wieku. To w\u0142a\u015bnie wtedy rozpocz\u0119\u0142a si\u0119 (trwaj\u0105ca do dzi\u015b) szeroko zakrojona akcja odzyskiwania ka\u017cdego fragmentu przestrzeni, kt\u00f3ry m\u00f3g\u0142by s\u0142u\u017cy\u0107 rolnictwu. Podmok\u0142e obszary nie by\u0142y dla niego zbyt atrakcyjne. Likwidowano wi\u0119c wszystkie meandruj\u0105ce rzeki i osuszano mokrad\u0142a na wielk\u0105 skal\u0119. Wszystko po to, \u017ceby p\u00f3\u017aniej mo\u017cna by\u0142o zaora\u0107, zagospodarowa\u0107 i skosi\u0107.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Naturalnie kr\u0119te rzeki (nierzadko o szeroko\u015bci kilkunastu metr\u00f3w) sprowadzono wi\u0119c do nowo powsta\u0142ych wyregulowanych (do 2-3 metr\u00f3w szeroko\u015bci) ciek\u00f3w wodnych, tzw. &#8222;kopanek&#8221;. No i wtedy si\u0119 zacz\u0119\u0142o. A w\u0142a\u015bciwie zacz\u0119\u0142o si\u0119 zaczyna\u0107. Droga, kt\u00f3r\u0105 wcze\u015bniej pokonywa\u0142a woda spokojnie i niespiesznie manewruj\u0105c licznymi zakr\u0119tami nagle niewyobra\u017calnie si\u0119 skr\u00f3ci\u0142a. W zwi\u0105zku z tym, drastycznie skr\u00f3ci\u0142 si\u0119 i czas, jakiego potrzebowa\u0142a ona na przemierzenie ca\u0142ej rzeki. Jej &#8222;kadencja&#8221; trwaj\u0105ca od chwili, gdy spad\u0142a do rzeki jako deszcz, do momentu, kiedy znalaz\u0142a si\u0119 w jej uj\u015bciu, czy te\u017c &#8211; docelowo &#8211; w morzu, zosta\u0142a bardzo zredukowana. Kiedy wi\u0119c przez d\u0142u\u017cszy okres deszcz nie pada\u0142, woda takimi &#8222;kopankami&#8221; momentalnie sp\u0142ywa\u0142a z krajobrazu. Rzeka wi\u0119c, z g\u0142\u00f3wnego dostarczyciela wilgoci okolicznej przyrodzie, zosta\u0142a zdegradowana do koryta s\u0142u\u017c\u0105cego do spuszczania wody. Smutna kariera nie do pozazdroszczenia.<\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-video\"><video height=\"1080\" style=\"aspect-ratio: 1920 \/ 1080;\" width=\"1920\" controls src=\"https:\/\/e-know.uj.edu.pl\/wp-content\/uploads\/2024\/01\/PRM_01.webm\"><\/video><\/figure>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Jako \u017ce poziom w\u00f3d gruntowych zale\u017cy od poziomu drena\u017cu, wyprostowane cieki wodne znacz\u0105co go obni\u017cy\u0142y, gdy\u017c wy\u017c\u0142obione koryta, zag\u0142\u0119bione w krajobraz, \u015bci\u0105ga\u0142y do siebie ca\u0142\u0105 wod\u0119. Im ni\u017cej za\u015b znajdowa\u0142o si\u0119 lustro &#8222;kopanki&#8221;, tym ni\u017cszy by\u0142 jej poziom w gruncie. By\u0142 to problem, z kt\u00f3rym rzeki meandruj\u0105ce nie musia\u0142y si\u0119 mierzy\u0107 &#8211; tam woda mia\u0142a du\u017co wi\u0119cej czasu na to, aby sp\u0142yn\u0105\u0107, przetamowania wyst\u0119powa\u0142y cyklicznie i naturalnie (m.in. dzi\u0119ki bobrom), a spadaj\u0105ce drzewa rosn\u0105ce przy rzece swobodnie regulowa\u0142y poziom wody, kt\u00f3ry znajdowa\u0142 si\u0119 w\u00f3wczas znacznie wy\u017cej &#8211; w zasadzie tu\u017c przy powierzchni. Oczywi\u015bcie, manewr z &#8222;kopankami&#8221; mia\u0142 s\u0142u\u017cy\u0107 rolnictwu, kt\u00f3re jest przecie\u017c niezmiernie potrzebne. Szkopu\u0142 jednak w tym, \u017ce rolnictwu potrzebna jest te\u017c woda, a ta zatrzymuje si\u0119 w krajobrazie, dzi\u0119ki takim miejscom, jak mokrad\u0142a. Nie b\u0119dzie mokrade\u0142, nie b\u0119dzie wody.&nbsp;<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Meandruj\u0105ce rzeki mia\u0142y jeszcze jedn\u0105 wspania\u0142\u0105 zalet\u0119. Ot\u00f3\u017c, posiada\u0142y one bardzo du\u017c\u0105 zdolno\u015b\u0107 do oczyszczania si\u0119 &#8211; wylewaj\u0105c wod\u0119 na okoliczne obszary, sprawia\u0142y, \u017ce to w\u0142a\u015bnie na nich kumulowa\u0142y si\u0119 szkodliwe azotany i fosforany (niesione przez wod\u0119), b\u0119d\u0105ce skutkiem intensywnego rolnictwa. Tam za\u015b, na mokrad\u0142ach, by\u0142y one poch\u0142aniane przez ro\u015blinno\u015b\u0107 i denitryfikowane przez mikroorganizmy &#8211; obok retencji wody, ich rola oczyszczania \u015brodowiska by\u0142a wi\u0119c niezmiernie wa\u017cna.\u00a0<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Obecnie zniszczyli\u015bmy prawie wszystkie ma\u0142e rzeki meandruj\u0105ce, takie jak potoki i strumienie. Skutki tych zmian widzimy na w\u0142asne oczy &#8211; suche \u0142\u0105ki, suche pola, suche ogrody przydomowe. Braki wody w studniach. Obci\u0105\u017cenie Ba\u0142tyku zanieczyszczeniami wywo\u0142anymi intensywnym rolnictwem.&nbsp;<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Czy jest wi\u0119c co\u015b, co mo\u017cemy zrobi\u0107, by naprawi\u0107 b\u0142\u0119dy z przesz\u0142o\u015bci? C\u00f3\u017c, restytucja przyrodnicza ekosystem\u00f3w jest obecnie najwa\u017cniejszym narz\u0119dziem adaptacji do zmian klimatycznych, kt\u00f3re jednocze\u015bnie ogranicza je. Kr\u0119t\u0105 rzek\u0119 i mokrad\u0142o mo\u017cna odtworzy\u0107. Starorzecza i ich bior\u00f3\u017cnorodny charakter mo\u017cna przywr\u00f3ci\u0107 do \u017cycia. I &#8211; co wi\u0119cej &#8211; nie jest to trudne wyzwanie. Wystarczy po\u0142\u0105czy\u0107 i udro\u017cni\u0107 je tam, gdzie si\u0119 znajdowa\u0142y, a &#8222;kopanki&#8221; cz\u0119\u015bciowo lub ca\u0142kowicie unieczynni\u0107 i skierowa\u0107 do dawnych koryt. Teoretycznie wiemy wszystko o tym, jak i co robi\u0107. Niestety, tego typu zabiegi wyst\u0119puj\u0105 dzi\u015b w zasadzie w skali mikro. Potrzebujemy \u015bwiadomo\u015bci, zach\u0119t i odg\u00f3rnego wsparcia, aby osi\u0105gn\u0105\u0107 taki poziom dzia\u0142a\u0144, kt\u00f3ry zwi\u0119kszy nasze szanse przetrwania w nadchodz\u0105cej trudnej przysz\u0142o\u015bci. Za kilkana\u015bcie czy kilkadziesi\u0105t lat klimat b\u0119dzie znacznie cieplejszy ni\u017c dzisiaj. Prze\u017cycie b\u0119dzie mo\u017cliwe tylko w pobli\u017cu wody. Musimy wi\u0119c ju\u017c teraz zatrzyma\u0107 j\u0105 tam, gdzie tylko si\u0119 da.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Rzeka jako linia prosta to struktura krajobrazowa, kt\u00f3ra kiedy\u015b przyrodzie by\u0142a nieznana. Dawne rzeki naturalne to twory kr\u0119te i meandruj\u0105ce, to ca\u0142e ekosystemy wraz z obfituj\u0105c\u0105 w bior\u00f3\u017cnorodno\u015b\u0107 dolin\u0105 i&#8230;<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":1004,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[8],"tags":[],"class_list":["post-1003","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-wiedza"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/e-know.uj.edu.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/1003","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/e-know.uj.edu.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/e-know.uj.edu.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/e-know.uj.edu.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/e-know.uj.edu.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=1003"}],"version-history":[{"count":2,"href":"https:\/\/e-know.uj.edu.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/1003\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":1007,"href":"https:\/\/e-know.uj.edu.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/1003\/revisions\/1007"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/e-know.uj.edu.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/1004"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/e-know.uj.edu.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=1003"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/e-know.uj.edu.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=1003"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/e-know.uj.edu.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=1003"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}